Afgelopen week werd de jaarlijkse santonmarkt in Carpentras gehouden. In de ruimte van het Office de Tourisme staan tafels vol kleine figuren: santons, handgemaakt, elk met een verhaal dat je nog vóór het aanraken al voelt. Het is geen kerstmarkt; het is alsof je door een dorp in miniatuur loopt. Een hele Provence, samengebald in klei.
Update november 2025: dit artikel, oorspronkelijk gepubliceerd in november 2024, is geüpdatet met de santonmarktdata van 2025 en extra historische achtergrond, waardoor het nu zo compleet mogelijk is over de Santons de Provence.
De oorsprong van een stille traditie
Hoewel Franciscus van Assisi in de 13e eeuw de eerste kerstkribbe bouwde, ontstaan de Provençaalse santons pas veel later. Tijdens de Franse Revolutie, wanneer openbare kerststallen verboden worden, maken families thuis in stilte hun eigen figuren. Kleine beeldjes van klei, niet alleen om het geloof te bewaren, maar vooral om het dagelijks leven te eren: de boeren, de marktlui, de ambachten.
In de 19e eeuw krijgt die stilte een stem. Overal in de Provence ontstaan ateliers. Elk dorp geeft zijn eigen accenten mee. En langzaam ontstaat een taal die tot op de dag van vandaag wordt gesproken: de taal van de santon, het portret van de Provence zelf.
Waarom de santons juist in 2025 herleven
Misschien is het juist omdat de wereld zo snel beweegt. Terwijl algoritmes bepalen wat we zien, groeit het verlangen naar dat wat zich niets aantrekt van tempo of trends. De santon is precies dat: traagheid in een handpalm. Jongeren ontdekken het via Instagram en TikTok. Niet door nostalgie, maar door het ritme van handen die klei kneden, een oven die opengaat, gezichten die ontstaan door penseelstreken kleiner dan een vingernagel. Het ambacht blijkt verrassend modern: briljant in zijn eenvoud.
Materialen, stijlen en figuren — de menselijke encyclopedie van de Provence
De klassieke santon wordt van klei gemaakt: gemodelleerd, gedroogd, gebakken, met de hand beschilderd. Soms kom je hars of hout tegen, charmant, maar de ziel blijft in klei wonen. Een Provençaalse kerststal is geen stil tableau maar een levend dorp.
Terwijl ik langs de tafels in Carpentras loop, blijft mijn aandacht hangen bij La Marchande d’Olives, haar manden zo vol dat je bijna het zoute plein ruikt. Le Meunier draagt zijn zakken meel alsof hij het ritme van de dagen vasthoudt. Le Tambourinaire — galoubet in de ene hand, tambourin in de andere — lijkt elk moment een hele gemeenschap bijeen te kunnen spelen.
In dat dorp van klei duiken ongeveer 55 klassieke figuren altijd opnieuw op. Ze knipogen naar tradities. Le Ravi heft zijn armen niet zomaar omhoog; hij belichaamt een moment van overgave, van verwondering. Le Boumian is de reiziger, de buitenstaander die soms wordt bewonderd, soms gewantrouwd, maar altijd een spiegel vormt voor het dorp. La Fileuse is de stilte zelf. La Poissonnière draagt de Middellandse Zee in één mand. Lou Pistachié, de dorpsgrapjas, houdt alles luchtig. En ja, zelfs Lou Diable hoort erbij — niet als dreiging, maar als herinnering dat het kwaad een plek krijgt, zodat het ook overwonnen kan worden. Samen vormen ze geen decor, maar een miniatuurversie van de menselijke komedie in de Provence.
De symboliek die onder de verflaag ligt
Wie naar een santon kijkt, ziet niet alleen een beeldje maar een houding. Een manier van kijken, dragen, wachten. De Provence heeft haar geschiedenis altijd via mensen verteld, en de santon is daarvan misschien wel de puurste vorm. Een klein beeldje waarin hoop of humor schuilt. Het is antropologie op kleischaal.
Op atelierbezoek — een ontmoeting in blauw
Op de markt in Carpentras viel mij één kleur onmiddellijk op: een diep, pulserend blauw dat zich niet liet vergelijken met andere tinten. De figuren bleken van Véronique Dornier, uit Brantes, een klein dorpje, prachtig gelegen aan de noordkant van de Mont Ventoux. Een paar dagen later sta ik in haar atelier. De ruimte is klein, maar het voelt alsof het blauw ademhaalt.
Véronique komt even naar beneden. Het is haar drukste periode — over drie weken zetten de meeste mensen hun kerststal op, en ze wil niemand teleurstellen. Als kind werd ze gegrepen door blauw. In Parijs zag ze het werk van Yves Klein en zijn beroemde International Klein Blue. Sindsdien is dat blauw haar taal geworden, een pigment dat niet op doek moest leven, maar in klei. Haar figuren zijn daardoor geen variaties op een traditie, maar bijna lichtgevende interpretaties ervan en jonge mensen lijken dit onmiddellijk te begrijpen.
Op mijn vraag hoeveel tijd het maken van één santon kost, glimlacht ze even. “Een uur,” zegt ze, “voor alle zeven stappen.” Ze bedoelt het modelleren, het maken van de mal, het indrukken van de klei, het drogen, het bakken, het schilderen en het aanbrengen van de accessoires. Een uur werk voor een figuurtje dat op de markt tussen de tien en twintig euro kost. Alleen liefde maakt dat mogelijk. Het maken van een santon is een verhaal vertellen. En als ik om me heen kijk, zie ik decennia aan mini-verhalen naast elkaar.
Les santons blues de Véronique Dornier uit Brantes.
Vier stijlen binnen één traditie
Wie denkt dat alle santons op elkaar lijken, heeft het mis. Alsof de Provence in vier dialecten spreekt, ook in klei. Marseille bruist: felle kleuren, grote gebaren, santons die bijna theater spelen. Aubagne klinkt zachter. Het ambacht is er verfijnd, keramisch, rond van lijn, warm van toon. Aix-en-Provence is eleganter, ranker, ingetogener; daar zit de verfijning in de penseelstreek. En in het Comtat Venaissin — het land van Carpentras en de velden om haar heen — staan de santons steviger, aardser, alsof ze wind en klei beter kunnen verdragen. Vier stijlen, één traditie; vier manieren om hetzelfde verhaal te bewaren.
Ateliers die het vuur brandend houden
De Provence kent vele namen die dit erfgoed dragen: Carbonel, Ferrand, de familie Escoffier, Véronique Dornier en Denis Vœux – de man die eenvoud tot kunst verheft. Ze werken niet voor de markt, maar voor het geheugen van deze streek. Elk figuurtje dat hun atelier verlaat, draagt iets van de Provence met zich mee. Bij Denis Vœux krijgt dat geheugen een bijna ontroerende precisie. Zijn santons zijn levensechte portretten van bewoners uit zijn dorp Séguret.
Denis Voeux en zijn levensechte santons uit Séguret.
De toekomst van een eeuwenoud ambacht
Het vak balanceert op een smalle rand. Sommige ateliers sluiten hun deuren. Andere kiezen ervoor te vernieuwen zonder zichzelf te verliezen. Jonge makers werken met eco-klei, experimenteren met pigmenten, maken mallen met 3D-techniek en creëren figuren die passen bij het dorp van nu. Een yogaleraar, een fotograaf, een barista. Niet als gimmick, maar als hedendaagse getuigen van het leven dat nu geleefd wordt. De santon blijft bestaan zolang er mensen zijn die hem met hun handen maken — en mensen die hem met hun hart bewaren.
Praktische informatie — Santonmarkten 2025
De markten van Marseille, Aix-en-Provence, Gréoux-les-Bains, Fontvieille, Brignoles, Grimaud, Châteaurenard en Signes vormen samen de jaarlijkse liturgie van dit ambacht. In elke stad ontmoet je andere makers, andere accenten, andere verhalen. Maar overal proef je hetzelfde: een traditie die leeft omdat ze wordt doorgegeven.
Waarom je zelf een santonnier moet bezoeken
Verhalen lezen over santons is boeiend — misschien is dit wel een van de meest complete artikelen die erover zijn geschreven. Maar uiteindelijk gaat het pas echt leven wanneer je een santonnier ontmoet. Ik stapte binnen bij Les Santons Bleues van Véronique Dornier in Brantes en stond bij Denis Vœux aan tafel in zijn atelier – Les 3 Sougets in Séguret. Dáár, tussen klei, stilte en geschiedenis, begrijp je pas wat dit ambacht werkelijk betekent.
Praktische marktinformatie 2025
Markt/ Evenement | Plaats | Datum 2025 | Opmerkingen/ Info |
Foire aux Santons | 15 nov – 4 jan | Oudste markt van Frankrijk; inauguratie op 16 nov | |
Foire aux Santons | 14 nov – 31 dec | Dagelijks 10:00–19:00; inauguratie en zegeningsmis 30 nov | |
Foire aux Santons | Gréoux-les-Bains | 24 okt – 2 nov | 31e editie; 17 ambachtslieden; tentoonstellingen & demo’s |
42e Foire aux Santons | Fontvieille | 8–9 nov | Gecombineerd met Marché de Noël; >70 exposanten |
Foire aux Santons | Brignoles | 25–26 okt | Vierde editie; santonniers & créchistes aanwezig |
Foire aux Santons | Grimaud | 25 okt – 2 nov | Ambachtslieden uit regio tonen traditioneel en modern werk |
Foire aux Santons | 5–7 dec | Jaarlijkse kerstmarkt in Espace Culturel et Festif | |
Foire aux Santons | Signes | 18–26 okt | Toegang gratis; traditionele santonniers aanwezig |
Le Tambourinaire, La Porteuse d’Eau en ´Le Boulistes´
Nieuwsbrief
Klik op de link: https://encr.pw/UqXJO en abonneer je op de gratis nieuwsbrief van e-magazine Hans in the Provence. Dan weet je zeker dat je geen artikel over de Provence meer mist!
Heb je vrienden die het e-magazine Hans in the Provence ook leuk zouden vinden? Stuur dan de link naar ze door! Dat zou heel fijn zijn!
Pingback: Kerst in Frankrijk - Inspirerend Parijs