Tijdens ons verblijf in de Provence bezochten mijn man en ik het Château de La Tour-d’Aigues, gelegen in het gelijknamige dorp aan de voet van de Luberon. Wie het château voor het eerst ziet, moet misschien even schakelen: dit was ooit een van de meest prestigieuze kastelen van de Provence, maar wat vandaag resteert zijn vooral monumentale gevels, een poort, delen van de torens en een omvangrijk ondergronds complex.
Toch voelt het niet als een verlaten ruïne. Daarvoor is er te veel bewaard gebleven en daarvoor wordt de plek nog te veel gebruikt. Achter de verweerde muren gaat een geschiedenis van ruim acht eeuwen schuil. Het château was achtereenvolgens middeleeuwse vesting, renaissancepaleis, adellijke residentie, ruïne en uiteindelijk opnieuw een plaats voor kunst, cultuur en voorstellingen. Juist die opeenvolging maakt het een monument dat uitnodigt om langer bij stil te staan.
Vroege oorsprong, de Turris (11e eeuw)
De geschiedenis van La Tour-d’Aigues gaat terug tot de 11e eeuw. In 1002 en 1018 wordt voor het eerst melding gemaakt van een Turris, een versterkte toren waaraan het dorp uiteindelijk zijn naam zou ontlenen. De ligging was strategisch: vanaf hier konden de routes tussen Aix-en-Provence, Pertuis, de Durancevallei en de Luberon worden gecontroleerd. Van deze oorspronkelijke versterking is niets zichtbaar overgebleven. Alleen de naam Château Vieux herinnert nog aan de vroegste geschiedenis van de plaats.
In de eeuwen daarna veranderde zowel het dorp als de machtspositie van zijn heren. De oorspronkelijke versterking maakte plaats voor een groter middeleeuws kasteel, waarvan delen waarschijnlijk al vóór 1328 bestonden.
Het middeleeuwse kasteel (14e–15e eeuw)
Omdat de oorspronkelijke toren niet kon worden uitgebreid, werd in de 14e eeuw een nieuw kasteel gebouwd op een vrijer gelegen plek. De bouwtechniek van de donjon wijst op een datering vóór 1328, waarschijnlijk onder Guillaume de Sabran. In de 15e eeuw kwam het kasteel in handen van de invloedrijke familie d’Agoult, die het versterkte met torens en een verdedigingssysteem met grachten.
Maar het middeleeuwse kasteel dat hier ontstond, zou uiteindelijk nauwelijks herkenbaar blijven. In de 16e eeuw besloot Jean-Louis-Nicolas de Bouliers dat zijn residentie niet langer alleen een verdedigbare burcht moest zijn. Hij wilde een paleis dat paste bij de nieuwe renaissancecultuur. Daarmee begon de meest spectaculaire fase uit de geschiedenis van La Tour-d’Aigues.
De renaissanceverbouwing (1550–1584)
Tussen 1550 en 1584 onderging het kasteel een ingrijpende transformatie. Jean-Louis-Nicolas de Bouliers liet het middeleeuwse complex omvormen tot een renaissancepaleis. Hij had een deel van zijn jeugd doorgebracht in dienst van de invloedrijke familie de Montmorency en kende daardoor de renaissancekastelen van het noorden. Geïnspireerd door grote kastelen zoals het Louvre, Écouen en Anet waren zijn ambities aanzienlijk: de nieuwe architectuur omvatte een vierkante binnenplaats, drie vleugels, twee symmetrische paviljoens en een indrukwekkende monumentale triomfpoort. Deze verbouwing maakte het Chateau tot een van de beste voorbeelden van renaissancearchitectuur in de Provence.
Het resultaat moet spectaculair zijn geweest. De binnenplaats werd omgeven door vleugels met monumentale zuilengalerijen. Een deel daarvan is verdwenen, maar oude afbeeldingen laten zien hoe indrukwekkend het geheel ooit was.
In 1579 kreeg het château zelfs bezoek van Catherine de Médicis. Daarmee was La Tour-d’Aigues niet langer slechts een plaatselijke adellijke residentie, maar een huis dat tot de belangrijke renaissancekastelen van de Provence kon worden gerekend.
Gravure van Château La Tour-d’Aigues. Gravure voor 1780.
Een paleis van kunst, tuinen en faience
De ambities van de bewoners beperkten zich niet tot de architectuur. Rond het château werden tuinen aangelegd met terrassen, een grote parterre, een volière en andere voorzieningen die pasten bij een prestigieuze adellijke residentie.
Ook de inrichting moest indruk maken. Een bijzonder voorbeeld daarvan was de kapel in de noordoostelijke toren. Voor de vloer werd een polychroom faiencepatroon gemaakt door François Auriol. Een deel daarvan is bewaard gebleven en vormt tegenwoordig een van de bijzondere herinneringen aan de renaissanceperiode van het château.
De geschiedenis van de faience zou later opnieuw een belangrijke rol spelen. In de tweede helft van de 18e eeuw werd La Tour-d’Aigues namelijk zelf een centrum van faienceproductie.
Detail van een van de vele Renaissance ornamenten van Château de la Tour-d’Aigues. Fotografie: Vi-cult CC-BY-SA 3.0
Een impressie van Chateau de la Tour-d’Aigues. Fotografie:© Diana Teuben.
De ondergang
De pracht van het renaissancepaleis bleek uiteindelijk kwetsbaar. In 1780 werd het château getroffen door een grote brand waarbij de noordelijke vleugel zwaar beschadigd raakte. De herstelwerkzaamheden waren nog niet voltooid toen de Franse Revolutie uitbrak. In september 1792 werd het château geplunderd en opnieuw in brand gestoken. Het vuur woedde dagenlang en liet het gebouw grotendeels in puin acher. Daarmee kwam een einde aan het château als adellijke residentie. Wat daarna overbleef, werd in de daaropvolgende eeuw steeds verder afgebroken. Bewoners uit het dorp en de omgeving zagen het chateau als steengroeve en gebruikten stenen en andere materialen uit het complex voor nieuwe bouwwerken. Het voormalige paleis veranderde langzaam in een ruïne.
Restanten van de zijmuren en hoektorens, die na de brand van 1780 overeind zijn gebleven. Fotografie: ©Diana Teuben
Van ruïne naar monument
Dat het château uiteindelijk niet volledig verdween, is voor een belangrijk deel te danken aan het departement Vaucluse. In 1897 werd het complex door het Conseil départemental aangekocht. Daarmee werden de overgebleven delen beschermd, al zou een daadwerkelijke restauratie nog vele decennia op zich laten wachten.
In de eerste tweederde van de 20e eeuw vonden vooral consolidatiewerkzaamheden plaats. Tegelijkertijd kreeg de ruïne opnieuw een functie. In de zomer werden in de binnenplaats al voorstellingen, lyrische optredens en volksbals georganiseerd. Het idee dat deze plek opnieuw een podium kon worden, bleek daarmee niet zo vreemd als het op het eerste gezicht misschien lijkt.
Vanaf 1974 begon een veel omvangrijker restauratieproject. Meer dan duizend vierkante meter aan kelders werd vrijgemaakt en ingericht voor tentoonstellingen, voorstellingen en museale functies. Ook het zuidoostelijke paviljoen werd gedeeltelijk gereconstrueerd.
In 1984 werd het volledige complex beschermd als Monument historique. Een jaar later ging het château opnieuw open voor het publiek.
Het Musée des Faïences
Een belangrijk onderdeel van die nieuwe bestemming werd het Musée des Faïences. De collectie kwam voor een groot deel aan het licht tijdens archeologische opgravingen tussen 1976 en 1980. In de bodem van het château werden honderden stukken faience en keramiek gevonden die daar sinds de verwoesting van het complex verborgen lagen. De collectie vertelt niet alleen het verhaal van het château, maar ook van de Provençaalse keramiek. Er zijn onder meer fragmenten van de renaissancevloer uit de kapel en faience uit de productie van Jean-Baptiste-Jérôme de Bruny, de eigenaar van het château in de 18e eeuw en stukken uit belangrijke faiencecentra zoals Moustiers-Sainte-Marie, Marseille, Varages, Sceaux en Delft. De collectie laat bovendien zien dat La Tour-d’Aigues zelf ooit een plaats van productie was. Bruny richtte in de omgeving een faïencerie op en liet kunstenaars en ambachtslieden werken aan producten die aansloten bij de mode en smaak van die tijd. Daarmee werd het château niet alleen een plaats waar kunst werd verzameld, maar ook een plek waar kunstnijverheid werd geproduceerd.
Op de binnenplaats van Château de la Tour-d’Aigues vinden weer diverse culturele evenementen plaats de afgelopen jaren. Fotografie: Georges Seguin, CC-BY-SA 3.0
Het château leeft opnieuw
Misschien wel het meest bijzondere aan La Tour-d’Aigues is dat de geschiedenis hier niet eindigt bij de restauratie. Sinds de heropening worden de gerestaureerde ruimtes gebruikt voor tentoonstellingen en voorstellingen. In de binnenplaats vinden bovendien culturele evenementen plaats. De gemeente omschrijft het château nog altijd als een plaats met een intensief cultureel programma, met muziek, theater en dans. Ook in 2026 was dat duidelijk zichtbaar. In mei vond in de Cour du Château een groot batucadafestival plaats en in augustus was het château een locatie voor het Festival Durance-Luberon. In september vormde het bovendien het decor voor theater en voorstellingen tijdens de Journées Européennes du Patrimoine. Dat geeft de ruïne een merkwaardige tweede levensfase. Waar ooit de adel bijeenkwam, zitten nu bezoekers op zomeravonden naar muziek, theater of dans te kijken. De muren zijn dezelfde, maar de functie is veranderd.
De uitgang. Fotografie: © Diana Teuben
Wat je vandaag nog ziet
Wanneer je door het château loopt, is vooral de schaal van het verdwenen paleis indrukwekkend. De monumentale toegangspoort, de gevels, de donjon en de hoekpaviljoens zijn nog altijd indrukwekkend en geven een idee van de ambities van Jean-Louis-Nicolas de Bouliers. Onder de grond ligt bovendien een omvangrijk netwerk van gerestaureerde kelders.
Een plek die blijft spreken
Het Château de La Tour-d’Aigues is daarmee meer dan een monument dat je bezoekt om een paar mooie renaissancegevels te bekijken. Het is een plek waarin verschillende lagen van de Provençaalse geschiedenis samenkomen: middeleeuwse macht, renaissancecultuur, aristocratische ambities, de Franse Revolutie, verval, restauratie en uiteindelijk een nieuwe culturele bestemming. Dat is ook wat zo’n indruk maakt wanneer je door de poort weer naar buitenloopt. Je voelt het gewoon.
Diana Teuben woont in Amstelveen en heeft al jarenlang een bijzondere band met Frankrijk. Wat begon met vakanties met haar gezin, groeide uit tot een blijvende liefde voor de Provence. Samen met haar echtgenoot Jimmy keert ze er regelmatig terug, steeds op zoek naar nieuwe plekken, verhalen en ervaringen. Voor Hans in the Provence schrijft ze over haar ontdekkingen in de Provence.
Nieuwsbrief
Klik op de link: https://encr.pw/UqXJO en abonneer je op de gratis nieuwsbrief van e-magazine Hans in the Provence. Dan weet je zeker dat je geen artikel over de Provence meer mist!
Heb je vrienden die het e-magazine Hans in the Provence ook leuk zouden vinden? Stuur dan de link naar ze door! Dat zou heel fijn zijn!
Interessant: de geschiedenis in lagen!